تعریض
یادگارِعُمر
درباره وبلاگ


حافظ سخن بگوی که بر صفحۀ جهان ------- این نقش ماند از قلمت یادگارِ عُمر ---------- خوش آمدید --- علی
نويسندگان
شنبه 15 مهر 1396برچسب:, :: :: نويسنده : علی

تعریض. [ تَ ] (ع مص)
سخن سربسته گفتن. (ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی) (دهار).
بکنایه سخن گفتن. (منتهی الارب) (غیاث اللغات) (آنندراج) (ناظم الاطباء).
خلاف تصریح.
متعد بالباء و باللام.
و از این معنی است معاریض در گفتار و آن توریه است بچیزی از چیزی و در مثل است که در معاریض گریزگاهی است از دروغ گفتن. (منتهی الارب) (از ناظم الاطباء).
دلالتی را در گفتار تضمین کردن که لفظی در آن برای آن دلالت نباشد. چنانکه گوئی زمستان رفت و روسیاهی به زغال ماند; بدی تو بر ما گذشت و تو خجل ماندی. (یادداشت بخط مرحوم دهخدا).
سخنی نامصرح که شنونده بدان مراد گوینده را داند. (از تعریفات جرجانی).
و رجوع به کشاف اصطلاحات الفنون شود

با وزیران در این باب سخن گفته آید هم بتعریض. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص ٦٨٥).
خبر مگر خویش میداد بر تعریض و ایشان نمیدانستند. (قصص الانبیاء ص ٢٣٣).
یکی از علما خورندۀ بسیار داشت و کفاف اندک. با یکی از بزرگان ... بگفت. روی از توقع او در هم کشید و تعریض سؤال از اهل ادب در نظرش قبیح آمد. (گلستان).
و حسن جایها گفته است چه بتعریض و چه بتصریح که همچنان که در دور شریعت اگر کسی طاعت و عبادت نکند. (جهانگشای جوینی).
وقت وقت بتعریض و گه گاه بتصریح، چنان فرانمودی. (جهانگشای جوینی).
بتعریض ... نقش آن معنی را، در دل دیگر پسران کالنقش فی الحجر مینگاشت. (جهانگشای جوینی).

|| گوشه زدن. (فرهنگ فارسی معین).
سرزنش گونه سخن گفتن
و حاسدان و دشمنان ما که به حیلت و تعریض اندر آن سخن پیوستند. (تاریخ بیهقی چ ادیب ص ٢١٤).
بتعریض گفتی که خاقانیا
چه خوش داشت نظم روان عنصری
خاقانی

چون سایه شده به پیش من مست
تعریض مرا گرفته در دست
نظامی

|| پهن نمودن چیزی را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

|| فروختن رخت را بعرض و به غیر جنس آن. (منتهی الارب).
فروختن کالا به کالا. (آنندراج) (از اقرب الموارد).

|| خورانیدن راه آورد را. (منتهی الارب) (آنندراج) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).

|| دادن راه آورد را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

|| پیوسته خوردن بز یکساله را.

|| صاحب عارضه و کلام گردیدن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
خداوند عارضه شدن. (آنندراج).

|| بشولیده نبشتن. (دهار).
تعمیه نمودن کاتب نبشته را و بیان ناکردن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (از اقرب الموارد).
در هم نوشتن کتاب را چنانکه نیک نتوان خواند. (آنندراج).

|| چیزی را عرض چیزی ساختن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد)

فقد عرض النعمة للزوال. (اقرب الموارد).

|| تمام ناپختن گوشت را و نیم جوشانیدن آن را. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج).

|| نشان پهن بر چهارپای نمودن. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء) (آنندراج) (از اقرب الموارد).

|| پیش آوردن کسی را بر کاری.
و قول سمرة: من عرض عرضنا له و من مشی علی الکلا قذفناه; یعنی هر که دشنام صریح ندهد پیش آیم او را بضرب خفیف و هرکه دشنام صریح دهد، حد قذف جاری میکنم بر او. (منتهی الارب) (ناظم الاطباء).